6 Vấn đề an toàn khi làm việc tại công trường & Cách phòng ngừa tai nạn hiệu quả

Vấn đề an toàn khi làm việc tại công trường là ưu tiên hàng đầu của mọi nhà thầu và chủ đầu tư — vì đây là ngành có tỷ lệ tai nạn lao động cao tại Việt Nam. Không giống môi trường sản xuất trong nhà máy, công trường xây dựng là không gian làm việc luôn thay đổi — mặt bằng, độ cao, thiết bị và con người thay đổi theo từng giai đoạn thi công, tạo ra các mối nguy mới mỗi ngày. Bài viết này của KNA CERT trình bày cụ thể 6 vấn đề an toàn cốt lõi trên công trường và những quy định thực tế mà mọi người lao động cần nắm vững trước khi bước vào cổng công trường.

1. Tại sao an toàn lao động tại công trường xây dựng quan trọng hơn bất kỳ ngành nào khác?

Công trường xây dựng có những đặc điểm rủi ro đặc thù mà không ngành nào có đủ cả: làm việc trên cao (ngã từ độ cao cao nhất trong các ngành), vật liệu nặng di chuyển liên tục (vật rơi từ trên xuống), thiết bị điện và hàn cắt (cháy nổ và điện giật), đào hố sâu (sụt lún và ngạt khí), cùng với sự tham gia đồng thời của nhiều nhà thầu phụ — mỗi đơn vị có hệ thống an toàn và văn hóa an toàn riêng.

Theo Luật An toàn, Vệ sinh Lao động 2015 và các nghị định hướng dẫn, nhà thầu thi công có trách nhiệm pháp lý đảm bảo an toàn cho toàn bộ người lao động trên công trường — bao gồm cả công nhân của nhà thầu phụ. Vi phạm quy định an toàn có thể dẫn đến đình chỉ thi công, phạt tiền và truy cứu trách nhiệm hình sự nếu xảy ra tai nạn chết người. Hiểu và tuân thủ 6 vấn đề an toàn cơ bản dưới đây là điều kiện tiên quyết để mọi người lao động được phép làm việc trên công trường.

2. Vấn đề 1 — Phương tiện bảo vệ cá nhân (PPE)

PPE (Personal Protective Equipment — Phương tiện bảo vệ cá nhân) là lớp bảo vệ cuối cùng giữa người lao động và mối nguy tiềm ẩn. Trên công trường xây dựng, PPE không phải tùy chọn — đây là yêu cầu bắt buộc và không có ngoại lệ. Nguyên tắc cơ bản tại mọi công trường: “Không mũ, không giày, không vào.”

Bộ PPE bắt buộc tối thiểu tại công trường xây dựng gồm:

• Mũ bảo hộ lao động (Hard Hat): Phải đội và cài quai chắc chắn trong suốt thời gian có mặt trên công trường — không chỉ khi đang làm việc mà cả khi đi lại trong khu vực thi công. Mũ có quai cài nhưng không cài quai thì cũng không tác dụng khi vật rơi từ trên xuống. Kiểm tra mũ không có vết nứt hoặc biến dạng trước khi sử dụng mỗi ca
• Giày bảo hộ lao động: Mang đúng kích cỡ, không đạp gót, buộc dây đúng cách. Giày bảo hộ trên công trường cần có đế chống trơn trượt, mũi thép chống vật nặng rơi và đế chống đinh xuyên qua. Tuyệt đối không mang dép hoặc giày thường vào khu vực thi công
• Áo đồng phục công trường: Không sờn rách, dải phản quang còn nguyên vẹn và đủ độ phản sáng. Tay áo không thể buông thả vào thiết bị quay. Không mặc quần áo quá rộng có thể bị kẹt vào máy móc
• Thẻ công nhân: Đeo thẻ nhận dạng trong suốt quá trình làm việc — giúp nhận diện nhân sự, kiểm tra chứng chỉ an toàn và xác định đơn vị phụ trách khi có sự cố

Ngoài bộ PPE cơ bản, một số công việc đặc thù yêu cầu PPE bổ sung: kính bảo hộ (hàn, cắt, khoan), mặt nạ bảo vệ hô hấp (làm việc với bụi, khói hàn, sơn phun), găng tay (hàn, làm việc với hóa chất, vật liệu sắc cạnh) và bảo vệ tai (khu vực có tiếng ồn trên 85 dBA).

3. Vấn đề 2 — Hệ thống biển báo công trường

Hệ thống biển báo an toàn trên công trường không phải trang trí — đây là thông tin sống còn giúp người lao động nhận biết nguy hiểm và hành động đúng khi không có giám sát viên bên cạnh. Không hiểu biển báo đồng nghĩa với đi vào vùng nguy hiểm mà không biết.

Hệ thống màu sắc biển báo tiêu chuẩn theo ISO 7010:

• Màu đỏ — Biển cấm: Hành động bị cấm tuyệt đối. Ví dụ: cấm vào khu vực đang thi công, cấm hút thuốc, cấm sử dụng lửa trần. Vi phạm biển đỏ là vi phạm an toàn nghiêm trọng nhất
• Màu vàng/cam — Biển cảnh báo: Có mối nguy tiềm ẩn cần thận trọng. Ví dụ: cảnh báo vật rơi từ trên cao, cảnh báo bề mặt trơn trượt, cảnh báo khu vực có điện cao thế. Màu vàng không có nghĩa là an toàn — nghĩa là cần tăng cảnh giác
• Màu xanh lá — Biển hướng dẫn/thông tin an toàn: Hướng dẫn thực hiện đúng cách. Ví dụ: chỉ dẫn lối thoát hiểm, vị trí bình chữa cháy, vị trí tủ thuốc cấp cứu. Biển xanh giúp tìm đường trong trường hợp khẩn cấp
• Màu xanh dương — Biển bắt buộc: Yêu cầu hành động bắt buộc phải thực hiện. Ví dụ: bắt buộc đeo mũ bảo hộ, bắt buộc mang giày an toàn, bắt buộc sử dụng dây đai an toàn

Ngoài biển màu sắc cố định, công trường còn sử dụng dải băng cảnh báo (barricade tape) màu vàng-đen để phong tỏa khu vực tạm thời nguy hiểm. Khi thấy dải băng cảnh báo, không được vượt qua trừ khi có giấy phép làm việc và được giám sát viên an toàn cho phép.

4. Vấn đề 3 — An toàn điện tại công trường

Điện giật là nguyên nhân gây tử vong nhanh nhất và im lặng nhất trên công trường — không có cảnh báo trước, không có cơ hội phản xạ. Mỗi năm tại Việt Nam có hàng chục công nhân xây dựng tử vong do điện giật, phần lớn do dây điện không đúng tiêu chuẩn, thiết bị điện không được kiểm tra hoặc không có bảo vệ cách điện đầy đủ.

Quy định an toàn điện bắt buộc trên công trường:

• Thiết bị điện cầm tay phải có tem kiểm định an toàn: Trước khi mang vào công trường, tất cả thiết bị điện cầm tay (máy khoan, máy mài, máy cưa…) phải được kiểm tra tại cổng công trường và chỉ được sử dụng sau khi có tem an toàn còn hiệu lực. Không được tự ý sửa chữa thiết bị điện tại công trường
• Tủ điện và hệ thống dây dẫn phải đúng tiêu chuẩn: Tủ điện di động phải đạt chuẩn của nhà thầu, có chống rò điện (RCCB/ELCB) và khóa được. Hệ thống dây dẫn phải được treo ở độ cao tối thiểu 2 mét so với mặt đất hoặc sàn thao tác — không được để dây điện đi trên mặt đất (nguy cơ bị xe cộ cán, bị dẫm đạp làm hở cách điện)
• Tủ điện cố định chỉ có kỹ thuật điện được phép thao tác: Người không có chứng chỉ điện tuyệt đối không được mở tủ điện cố định, thay cầu dao hoặc đấu nối dây điện. Mọi sự cố về điện phải báo ngay cho kỹ thuật viên điện được chỉ định
• Kiểm tra khu vực làm việc trước khi sử dụng điện: Trước khi sử dụng thiết bị điện, kiểm tra: dây điện không bị hở cách điện, phích cắm không bị nứt vỡ, không có nước hoặc độ ẩm cao xung quanh khu vực làm việc. Không sử dụng thiết bị điện trong điều kiện ướt tay hoặc đứng trên bề mặt ướt
• Khoảng cách an toàn với đường điện cao thế: Khi làm việc gần đường điện cao thế, phải duy trì khoảng cách an toàn tối thiểu theo quy định — thường từ 2 đến 6 mét tùy cấp điện áp. Giám sát viên an toàn phải xác nhận khoảng cách an toàn trước khi cho phép thi công

HỎI ĐÁP VỚI CHUYÊN GIA

5. Vấn đề 4 — An toàn làm việc trên cao

Theo quy định tại Thông tư 06/2020/TT-BXD, làm việc trên cao được xác định khi người lao động làm việc ở độ cao từ 2 mét trở lên so với mặt đất hoặc mặt sàn xung quanh. Ngã cao là nguyên nhân tử vong số một trong ngành xây dựng toàn cầu — chiếm khoảng 36% tổng số tử vong lao động trong ngành theo thống kê của ILO.

• Đo kiểm tra huyết áp trước khi làm việc: Người lao động phải được đo huyết áp vào đầu ca trước khi làm bất kỳ công việc nào trên cao. Huyết áp cao (trên 140/90 mmHg) hoặc thấp bất thường là tiêu chí từ chối làm việc trên cao trong ngày đó — không có ngoại lệ dù tiến độ thi công có gấp đến đâu
• Hoàn thành đào tạo an toàn làm việc trên cao: Phải có chứng nhận đào tạo an toàn làm việc trên cao còn hiệu lực. Chứng nhận thường có thời hạn 1 năm và phải được đào tạo lại định kỳ. Không có chứng nhận, không được cấp giấy phép làm việc trên cao
• Giấy phép làm việc (Work Permit): Mỗi ca làm việc trên cao phải có giấy phép làm việc được giám sát viên an toàn phê duyệt sau khi kiểm tra thực địa. Giấy phép ghi rõ: địa điểm làm việc, độ cao, thời gian, số người thực hiện và các biện pháp kiểm soát rủi ro cụ thể
• Sử dụng dây đai an toàn toàn thân: Bắt buộc sử dụng dây đai an toàn toàn thân — không phải dây đai bụng đơn giản (đai bụng không bảo vệ được khi ngã tự do). Dây đai phải được móc vào điểm neo chắc chắn có thể chịu lực kéo tối thiểu 15 kN
• Kiểm tra điểm neo trước khi làm việc: Không móc dây đai vào bất kỳ điểm nào mà không kiểm tra độ chắc chắn. Ưu tiên sử dụng điểm neo được thiết kế và chứng nhận chịu tải trọng rơi. Tuyệt đối không móc dây vào đường ống, lan can tạm thời hay bất kỳ kết cấu nào chưa được xác nhận đủ bền
• Lưới an toàn và lan can bảo vệ chu vi: Tất cả sàn công tác ở độ cao từ 2 mét trở lên phải có lan can bảo vệ 3 cấp (thanh trên, thanh giữa và thanh đá chân) hoặc lưới an toàn bên dưới. Không được tháo lan can tạm thời khi làm việc trừ khi có biện pháp thay thế được giám sát viên phê duyệt
• Không làm việc trên cao khi thời tiết xấu: Dừng làm việc trên cao khi có gió mạnh từ cấp 6 trở lên (12-14 m/s), trời mưa to hoặc sấm chớp. Sét đánh công trường xây dựng — đặc biệt khi có cần cẩu và giàn giáo kim loại cao — là rủi ro thực sự cần được kiểm soát

6. Vấn đề 5 — An toàn giàn giáo

Giàn giáo là phương tiện làm việc trên cao phổ biến nhất tại công trường xây dựng và cũng là nguồn gốc của nhiều tai nạn nghiêm trọng nhất — từ sập giàn giáo do lắp ráp sai đến ngã cao do sàn thao tác không đầy đủ. Điểm quan trọng nhất cần ghi nhớ: giàn giáo chỉ được sử dụng khi đang treo thẻ xanh.

Hệ thống thẻ giàn giáo ba màu:

• Thẻ xanh — An toàn, được phép sử dụng: Giàn giáo đã được kiểm tra và nghiệm thu bởi người có chuyên môn. Đủ điều kiện sử dụng theo tải trọng và mục đích ghi trên thẻ
• Thẻ vàng — Đang sửa chữa hoặc điều chỉnh: Giàn giáo đang trong quá trình lắp dựng, sửa chữa hoặc thay đổi cấu hình. Tuyệt đối không sử dụng — kể cả khi bạn thấy giàn giáo trông “vẫn ổn”
• Thẻ đỏ — Cấm sử dụng: Giàn giáo có vấn đề an toàn nghiêm trọng. Không được bước lên hoặc đứng gần giàn giáo treo thẻ đỏ. Báo cáo ngay giám sát viên nếu thấy người khác cố ý sử dụng giàn giáo thẻ đỏ

Các quy định an toàn khi sử dụng giàn giáo:

• Luôn đeo dây đai an toàn và móc vào điểm neo độc lập với kết cấu giàn giáo — không móc vào thanh giàn giáo vì nếu giàn giáo đổ sập, dây đai bạn móc vào sẽ sập theo
• Không vượt quá tải trọng thiết kế ghi trên thẻ giàn giáo. Tải trọng bao gồm cả trọng lượng người, thiết bị và vật liệu đặt trên sàn thao tác
• Sàn thao tác phải lót đầy đủ, không có khe hở có thể khiến vật dụng hoặc công cụ rơi xuống. Phải có thanh đá chân (toe board) để ngăn vật liệu rơi
• Không nhảy qua các khoang giàn giáo hoặc leo trèo bên ngoài giàn giáo. Sử dụng cầu thang giàn giáo được thiết kế sẵn để di chuyển lên xuống
• Không đặt vật liệu tập trung một phía gây mất cân bằng. Phân bổ đều tải trọng trên sàn thao tác

7. Vấn đề 6 — An toàn công tác phát sinh lửa

Công tác phát sinh lửa bao gồm hàn điện, hàn hơi, cắt kim loại bằng đèn khò, mài góc và bất kỳ hoạt động nào tạo ra tia lửa, ngọn lửa hoặc nhiệt độ cao. Đây là nhóm hoạt động có nguy cơ cháy nổ cao nhất trên công trường — đặc biệt nguy hiểm khi thực hiện gần vật liệu dễ cháy như gỗ, sơn, xốp cách nhiệt và khí gas.

Các yêu cầu bắt buộc trước khi thực hiện:

• Giấy phép làm việc Hot Work: Bắt buộc có giấy phép do giám sát viên an toàn cấp sau khi kiểm tra thực địa. Giấy phép ghi rõ: địa điểm, loại công tác, thời gian, tên người thực hiện và người giám sát cháy, các biện pháp kiểm soát cụ thể. Giấy phép chỉ có giá trị trong ngày cấp và cần gia hạn nếu làm việc sang ngày hôm sau
• Người giám sát cháy: Phải có ít nhất một người giám sát cháy chuyên trách trong suốt quá trình thực hiện Hot Work và trong ít nhất 30 phút sau khi kết thúc công tác. Nhiệm vụ của người giám sát cháy là theo dõi sự xuất hiện của lửa và khói, sẵn sàng sử dụng bình chữa cháy ngay khi phát hiện dấu hiệu cháy
• Dọn dẹp vật liệu dễ cháy trong bán kính 5 mét: Trước khi bắt đầu hàn cắt, di chuyển hoặc che phủ tất cả vật liệu dễ cháy trong bán kính ít nhất 5 mét. Nếu không thể di chuyển vật liệu (như sàn gỗ hoặc kết cấu cố định), phải che phủ bằng tấm chống cháy
• Bình chữa cháy phù hợp tại chỗ: Tối thiểu một bình chữa cháy CO₂ hoặc bột ABC phải được đặt trong tầm tay tại khu vực Hot Work, không xa hơn 5 mét. Người thực hiện và người giám sát cháy phải biết cách sử dụng bình chữa cháy
• Đào tạo chứng nhận Hot Work: Chỉ những người đã hoàn thành đào tạo an toàn công tác phát sinh lửa và có chứng nhận còn hiệu lực mới được phép thực hiện Hot Work. Đào tạo bao gồm: nhận diện mối nguy, sử dụng bình chữa cháy, kỹ thuật hàn cắt an toàn và quy trình ứng phó khi có cháy
• Kiểm tra khu vực sau khi hoàn thành: Kiểm tra toàn bộ khu vực Hot Work và xung quanh trong vòng 30 phút sau khi kết thúc công tác — bao gồm các khoang hở, khe hở trong tường và sàn nơi tia lửa có thể đã lọt vào và âm ỉ cháy chậm

8. Hệ thống quản lý an toàn ISO 45001 và vai trò trong xây dựng văn hóa an toàn công trường

6 vấn đề an toàn nêu trên là những quy định thực tế cần tuân thủ ngay lập tức. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn bền vững — không phải chỉ khi có giám sát — các nhà thầu xây dựng cần xây dựng hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp có cấu trúc theo tiêu chuẩn ISO 45001.

ISO 45001 cung cấp khung quản lý để nhà thầu nhận diện tất cả mối nguy (không chỉ 6 vấn đề cơ bản), đánh giá và kiểm soát rủi ro có hệ thống, đảm bảo người lao động được đào tạo và có đủ năng lực, thiết lập cơ chế giám sát và cải tiến liên tục và đáp ứng yêu cầu pháp luật toàn diện. Nhà thầu có chứng nhận ISO 45001 không chỉ bảo vệ tốt hơn sức khỏe và tính mạng người lao động mà còn có lợi thế cạnh tranh trong đấu thầu các dự án lớn của chủ đầu tư nước ngoài và dự án công — nơi chứng nhận ISO 45001 ngày càng được yêu cầu như điều kiện tham dự.

LIÊN HỆ ĐỂ ĐƯỢC TƯ VẤN

Nếu doanh nghiệp của bạn đang có nhu cầu triển khai ISO 45001 để xây dựng hệ thống quản lý an toàn sức khỏe nghề nghiệp, hãy liên hệ với KNA CERT qua số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để được hỗ trợ.