Sự ra đời và phát triển ISO 9001: Lịch sử từ 1987 đến 2026

Sự ra đời và phát triển ISO 9001 bắt đầu từ bộ tiêu chuẩn BS 5750 của Anh, được ISO tiếp nhận để ban hành ISO 9001 phiên bản đầu tiên năm 1987. Sau sáu lần ban hành, tiêu chuẩn chuyển dần từ kiểm soát sản phẩm sang quản lý theo quy trình, rủi ro và văn hóa chất lượng. ISO 9001:2026 đã được ban hành ngày 16/09/2026, còn ISO 9001:2015 vẫn có hiệu lực trong giai đoạn chuyển đổi trong 3 năm

Lịch sử hình thành ISO 9001 bắt đầu từ đâu?

Lịch sử hình thành ISO 9001 bắt nguồn từ yêu cầu kiểm soát chất lượng trong quân sự và chính phủ Anh thời hậu chiến. Viện Tiêu chuẩn Anh (BSI) xây dựng bộ tiêu chuẩn BS 5750 từ năm 1975. Năm 1979, ISO lập ban kỹ thuật ISO/TC 176 và lấy BS 5750 làm nền tảng.

1. ISO ra đời năm 1947 với sứ mệnh gì?

ISO (International Organization for Standardization – Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế) thành lập ngày 23/02/1947, có trụ sở tại Geneva, Thụy Sĩ. Đây là tổ chức độc lập, phi chính phủ, gồm các cơ quan tiêu chuẩn quốc gia của hơn 170 quốc gia, mỗi quốc gia có một đại diện.

Sứ mệnh của ISO là thúc đẩy tiêu chuẩn hóa để thuận lợi cho trao đổi hàng hóa, dịch vụ quốc tế và hợp tác trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kinh tế. Phần lớn tiêu chuẩn ISO thuộc hai nhóm: tiêu chuẩn kỹ thuật đặc thù (như ISO 216 về khổ giấy) và tiêu chuẩn hệ thống quản lý (như ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001, ISO 27001).

2. Sự hình thành ISO 9001 từ BS 5750 và ISO/TC 176

BS 5750 do BSI xây dựng từ năm 1975, xuất phát từ yêu cầu của quân sự và chính phủ Anh và thiết kế chủ yếu cho doanh nghiệp sản xuất. Đây là tiền thân của ISO 9001, không phải tên gọi khác của ISO 9000. Khi ISO/TC 176 thành lập năm 1979, ủy ban dùng BS 5750 làm cơ sở để soạn bộ yêu cầu quản lý chất lượng áp dụng toàn cầu.

→ Tìm hiểu chi tiết: Tiêu chuẩn ISO 9001 là gì?

Lịch sử ISO 9001 trải qua những giai đoạn phát triển nào từ năm 1987?

Lịch sử ISO 9001 gồm sáu lần ban hành: 1987 (khung đảm bảo chất lượng đầu tiên), 1994 (phòng ngừa), 2000 (hợp nhất ba tiêu chuẩn, tiếp cận quy trình), 2008 (làm rõ yêu cầu), 2015 (tư duy rủi ro, Annex SL) và 2026 (Sửa đổi 1:2024 bổ sung biến đổi khí hậu và một số yêu cầu khác).

Bảng dưới đây tóm tắt bối cảnh và bước chuyển tư duy của từng giai đoạn. Nếu cần so sánh chi tiết nội dung từng bản, bạn có thể xem bài về “Các phiên bản ISO 9001”.

Năm 1987: Phiên bản ISO 9001 đầu tiên ra đời

Tiêu chuẩn ISO 9001, được xây dựng dựa trên những hướng dẫn ban đầu này, được chính thức giới thiệu phiên bản đầu tiên vào năm 1987 khi nhiều công ty ngày càng trở nên thất vọng với những hướng dẫn ban đầu của BS 5750. Điều này là do các hướng dẫn ban đầu đặc biệt hướng tới các doanh nghiệp sản xuất, nghĩa là chúng không phù hợp với một số loại hình công ty và ngành công nghiệp khác.

ISO 9001 dùng để giải quyết những vấn đề này và đưa ra một khuôn khổ chung về quản lý chất lượng mà tất cả các doanh nghiệp và ngành công nghiệp đều có thể tuân thủ. ISO 9001 được thiết kế thân thiện với mọi sản phẩm, ngành nghề và liên tục được cập nhật hoặc sửa đổi đề phù hợp với tình hình thực tế

Năm 1994: Lần sửa đổi đầu tiên chuyển trọng tâm sang phòng ngừa

Lần sửa đổi đầu tiên được thực hiện vào năm 1994. Phiên bản 9001-2-3:1994 có 20 yêu cầu, trong đó mục đích của ISO là chuyển trọng tâm của tiêu chuẩn ban đầu sang hệ thống quản lý chất lượng (QMS) nhằm giám sát và kiểm tra sản phẩm ở mọi giai đoạn liên quan đến việc tạo ra chúng thay vì chỉ kiểm tra ở giai đoạn hoàn thiện. Thay đổi này tập trung vào việc đảm bảo chất lượng bằng cách sử dụng các hành động dự đoán thay vì khắc phục mọi vấn đề đã phát sinh. Về bản chất, QMS đã chuyển từ trạng thái ‘chữa bệnh’ sang ‘phòng ngừa’.

Năm 2000: Hợp nhất ba tiêu chuẩn và chuyển sang tiếp cận quy trình

ISO 9001:2000 là lần sửa đổi cơ bản nhất. ISO hợp nhất ISO 9001, 9002 và 9003 thành một tiêu chuẩn duy nhất. Đây là phiên bản có sự thay đổi lớn so với các phiên bản trước, phiên bản lần này có 8 yêu cầu. Mục đích thay đổi là đơn giản hóa các quy trình và tài liệu liên quan để các công ty sẽ ít phải chịu gánh nặng về các quy trình kiểm soát chất lượng nếu họ không thực sự sản xuất ra các sản phẩm mới.

Bên cạnh đó là sự tăng cường sự tham gia của ban quản lý cấp cao để tích hợp kiểm soát chất lượng trong toàn bộ doanh nghiệp, kết nối mọi cấp bậc trong hệ thống phân cấp của công ty.

Ngoài ra, mục tiêu phiên bản mới này là tăng hiệu quả thông qua việc sử dụng các số liệu đo lường hiệu suất quy trình, trong đó cải tiến quy trình liên tục và theo dõi sự hài lòng của khách hàng trở nên tối quan trọng.

Năm 2008: Làm rõ yêu cầu, không thêm yêu cầu mới

ISO 9001:2008 là lần ban hành thứ tư, chỉ có thay đổi nhỏ. ISO làm rõ các yêu cầu hiện có và tăng tính nhất quán với các tiêu chuẩn ISO khác, còn cấu trúc cơ bản và hướng chiến lược giữ nguyên, không đưa ra các yêu cầu mới.

Năm 2015: Tư duy rủi ro và cấu trúc chung Annex SL

ISO 9001:2015 được ban hành ngày 23/09/2015. Phiên bản này áp dụng cấu trúc bậc cao Annex SL, giúp tích hợp dễ hơn với ISO 14001 hay ISO 45001, đồng thời đưa vào tư duy dựa trên rủi ro, bối cảnh của tổ chức và vai trò lãnh đạo. Yêu cầu bổ nhiệm đại diện lãnh đạo không còn, vai trò của lãnh đạo cao nhất và các thành viên trong tổ chức được đề cao hơn. Thời hạn chuyển đổi từ ISO 9001:2008 kết thúc ngày 15/09/2018.

Năm 2024: Sửa đổi 1 bổ sung yếu tố biến đổi khí hậu

Tháng 2/2024, ISO ban hành Sửa đổi 1:2024 cho ISO 9001:2015. Sửa đổi này yêu cầu tổ chức xác định biến đổi khí hậu có phải là vấn đề liên quan hay không khi xem xét bối cảnh (điều 4.1) và nhu cầu của các bên quan tâm (điều 4.2). Sửa đổi có hiệu lực ngay, không có thời gian chuyển đổi, và được hợp nhất vào ISO 9001:2026.

Năm 2026: ISO 9001:2026 chính thức được ban hành

Ngày 16/9/2026, ISO 9001:2026 chính thức được ban hành. ISO 9001:2015 có thời hạn chuyển tiếp trong 3 năm.

HỎI ĐÁP VỚI CHUYÊN GIA

Vì sao ISO 9001 liên tục được sửa đổi qua các giai đoạn?

ISO rà soát mỗi tiêu chuẩn định kỳ, thường khoảng 5 năm một lần, để quyết định giữ nguyên, sửa đổi hoặc hủy bỏ. ISO 9001 được sửa đổi vì ba lý do: mở rộng sang mọi ngành, tích hợp với hệ thống quản lý khác và thích ứng bối cảnh mới: rủi ro, khí hậu, văn hóa chất lượng.

1. Mở rộng phạm vi từ sản xuất sang mọi loại hình tổ chức

BS 5750 và phiên bản ISO 9001:1987 thiên về doanh nghiệp sản xuất. Từ năm 2000, ISO 9001 được viết theo hướng chung, áp dụng cho mọi tổ chức, bất kể loại hình, quy mô, sản phẩm hay dịch vụ. Nhờ đó, doanh nghiệp dịch vụ và các ngành ngoài sản xuất dễ áp dụng hơn.

2. Tích hợp với các hệ thống quản lý khác

Nhiều doanh nghiệp vận hành song song ISO 9001, ISO 14001 và ISO 45001. Cấu trúc Annex SL từ năm 2015 dùng chung khung điều khoản và thuật ngữ, giúp xây dựng hệ thống quản lý tích hợp và giảm trùng lặp tài liệu. ISO 9001:2026 tiếp tục tăng mức độ thống nhất cấu trúc này.

3. Thích ứng với bối cảnh kinh doanh thay đổi

ISO 9001 đã chuyển từ khung chứng minh tuân thủ bằng hồ sơ sang công cụ quản trị chiến lược. Bối cảnh và rủi ro được đề cao ở phiên bản ISO 9001:2015, còn biến đổi khí hậu, vai trò lãnh đạo và văn hóa chất lượng được nhấn mạnh ở bản 2026.

ISO 9001:2026 đánh dấu giai đoạn phát triển mới như thế nào?

ISO 9001:2026 là phiên bản thứ sáu, được ISO ban hành ngày 16/09/2026, thay thế ISO 9001:2015 và hợp nhất với bản Sửa đổi 1:2024. Chứng nhận ISO 9001:2015 vẫn có hiệu lực trong giai đoạn chuyển đổi ba năm, dự kiến đến ngày 30/09/2029, nên doanh nghiệp không phải chuyển đổi ngay.

1. ISO 9001:2026 kế thừa và bổ sung điều gì so với ISO 9001:2015?

ISO 9001:2026 giữ cấu trúc của bản 2015 và được các tổ chức chứng nhận quốc tế nhìn nhận là bản cập nhật có chọn lọc trên nền tiêu chuẩn cũ. Các cập nhật và làm rõ tập trung vào lãnh đạo, văn hóa chất lượng, rủi ro và cơ hội, biến đổi khí hậu, tri thức của tổ chức và cải tiến liên tục.

2. Lộ trình chuyển đổi từ ISO 9001:2015 sang ISO 9001:2026

Câu hỏi thường gặp về sự ra đời và phát triển ISO 9001

1. ISO 9001 được ban hành lần đầu vào năm nào?

ISO 9001 được ban hành lần đầu năm 1987 trong bộ tiêu chuẩn ISO 9000, xây dựng trên nền tiêu chuẩn BS 5750 của Anh. Đến nay tiêu chuẩn có sáu lần ban hành, mới nhất là ISO 9001:2026.

2. BS 5750 có phải là ISO 9001 không?

Không. BS 5750 là tiêu chuẩn của Viện Tiêu chuẩn Anh (BSI), được dùng làm nền tảng cho bộ ISO 9000 năm 1987. ISO 9001 là tiêu chuẩn quốc tế do ISO ban hành, áp dụng cho mọi loại hình tổ chức.

3. ISO 9001:2015 còn hiệu lực sau khi ISO 9001:2026 ra đời không?

Chứng nhận ISO 9001:2015 vẫn có hiệu lực trong giai đoạn chuyển đổi ba năm, dự kiến đến ngày 30/09/2029. Doanh nghiệp nên xác nhận lịch chuyển đổi cụ thể với tổ chức chứng nhận của mình.

4. ISO rà soát tiêu chuẩn ISO 9001 bao lâu một lần?

ISO rà soát định kỳ mỗi tiêu chuẩn, thông thường 5 năm một lần, để quyết định giữ nguyên, sửa đổi hoặc hủy bỏ. ISO 9001 chỉ được sửa đổi khi bối cảnh kinh doanh và nhu cầu người dùng thay đổi đủ lớn.

ĐĂNG KÝ NHẬN TÀI LIỆU ISO 9001

Hy vọng rằng bài viết này đã giúp người đọc có được cái nhìn tổng quan về sự ra đời và phát triển ISO 9001. Nếu doanh nghiệp của bạn đang có nhu cầu chứng nhận ISO 9001, vui lòng liên hệ với KNA CERT qua số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để nhận báo báo giá ưu đãi.