Thỏa thuận Xanh EU (EGD) tác động như thế nào tới xuất khẩu Việt Nam?

Liên minh Châu Âu (EU) hiện là một trong những đối tác thương mại hàng đầu của Việt Nam. Tuy nhiên, sự ra đời của Thỏa thuận Xanh EU (EGD) đã thiết lập một “màng lọc” khắt khe, biến các tiêu chuẩn môi trường thành điều kiện tiên quyết để tiếp cận thị trường này. Không chỉ dừng lại ở các quy định kỹ thuật, EGD còn tạo ra những tác động sâu rộng đến cấu trúc tài chính và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp. Hiểu rõ các kênh tác động này là bước chuẩn bị cần thiết để doanh nghiệp Việt giữ vững thị phần.

Ba kênh tác động chính của Thỏa thuận Xanh (EGD) tới hàng hóa Việt Nam

Để đánh giá mức độ ảnh hưởng của EGD, chúng ta cần nhìn nhận qua ba khía cạnh mà các chính sách xanh đang trực tiếp “can thiệp” vào luồng hàng hóa xuất khẩu:

1. Gia tăng các rào cản tiêu chuẩn “xanh và bền vững”

Đây là tác động rõ rệt nhất. EU không chỉ tạo ra các tiêu chuẩn kỹ thuật xanh hoàn toàn mới mà còn tiến hành sửa đổi, nâng cấp các tiêu chuẩn hiện có theo hướng khắt khe hơn. Phạm vi áp dụng cũng được mở rộng, từ các sản phẩm thô đến các sản phẩm đã qua chế biến. Các yêu cầu về nhãn sinh thái, thiết kế sinh thái sẽ trở thành “giấy thông hành” bắt buộc, khiến hàng hóa không đáp ứng được sẽ bị từ chối ngay từ cửa khẩu.

2. Gia tăng trách nhiệm tài chính của nhà sản xuất

EGD không chỉ quản lý về mặt kỹ thuật mà còn quản lý bằng kinh tế. Các nhà sản xuất sẽ phải đối mặt với các khoản phí bổ sung liên quan đến môi trường. Ví dụ điển hình là việc phải mua các chứng chỉ trung hòa carbon hoặc nộp thuế carbon tại biên giới. Những chi phí này sẽ trực tiếp cộng vào giá thành sản phẩm, gây áp lực lớn lên năng lực cạnh tranh về giá của hàng hóa Việt Nam so với các đối thủ nội khối hoặc các quốc gia có công nghệ xanh tiên tiến hơn.

3. Tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch thông tin

Sản phẩm vào EU giờ đây không chỉ cần “chất lượng” mà còn cần “lý lịch sạch”. Doanh nghiệp bị buộc phải thực hiện các thủ tục khai báo thông tin phức tạp như:

• Chứng minh nguồn gốc đất trồng (không gây mất rừng).
• Báo cáo lượng carbon phát sinh trên mỗi đơn vị sản phẩm.
• Cung cấp “Hộ chiếu số” (Digital Passport) cho sản phẩm để người tiêu dùng có thể truy xuất mọi khía cạnh bền vững từ khâu nguyên liệu đến khi thải bỏ.

Những lĩnh vực xuất khẩu chịu tác động mạnh nhất

Dựa trên cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang EU, các nhóm sản phẩm sau đây đang nằm trong “tầm ngắm” của quá trình chuyển đổi xanh:

• Nhóm Công nghiệp – Công nghệ: Điện tử, máy móc, linh kiện, sắt thép, nhôm và xi măng.
• Nhóm Nông – Lâm – Thủy sản: Cà phê, hạt điều, tiêu, cacao, gỗ và các sản phẩm từ gỗ.
• Nhóm Tiêu dùng: Dệt may, giày dép, thực phẩm (đặc biệt là thực phẩm hữu cơ).
• Nhóm Hóa chất: Phân bón, hóa chất công nghiệp, pin và ắc quy.
• Bao bì: Đặc biệt là bao bì sử dụng trong thực phẩm và hóa chất.

Trong danh sách trên, nông sản – thực phẩm và dệt may được giới chuyên gia đánh giá là hai ngành chịu áp lực nặng nề nhất. Tại sao lại như vậy?

• Phạm vi bao trùm: Các chính sách xanh của EU áp dụng cho hầu hết mọi mặt hàng trong hai nhóm này, không có ngoại lệ.
• Tính pháp lý bắt buộc: Thay vì những lời khuyến nghị tự nguyện như trước đây, các yêu cầu này đã được luật hóa thành văn bản pháp lý.
• Tác động toàn chuỗi: EU không chỉ kiểm tra thành phẩm cuối cùng. Họ kiểm soát từ thiết kế mẫu mã, lựa chọn nguyên phụ liệu, quy trình nuôi trồng, phương thức vận chuyển cho đến khả năng sửa chữa, tái chế sau khi khách hàng ngưng sử dụng.

Những thách thức thực tế đối với doanh nghiệp Việt Nam

Mặc dù đã có lộ trình, nhưng thực tế việc chuyển đổi đang vấp phải những rào cản không nhỏ:

1. Khoảng cách về nhận thức: Con số báo động

Thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà nằm ở tư duy. Một khảo sát của VCCI vào tháng 8/2023 đã chỉ ra thực trạng đáng lo ngại:

• Có tới 88-93% người được hỏi chưa biết hoặc chỉ nghe loáng thoáng về EGD.
• Đáng chú ý, tỷ lệ nhân sự cấp cao và người lao động trực tiếp trong doanh nghiệp hiểu rõ về EGD chỉ dừng lại ở mức 4%.
  Sự thiếu hụt thông tin này dẫn đến việc doanh nghiệp không có sự chuẩn bị kịp thời, dễ rơi vào thế bị động khi các quy định chính thức có hiệu lực.

2. Năng lực tuân thủ và công nghệ

Đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật (TBT) và vệ sinh dịch tễ (SPS) của EU vốn đã khó, nay các tiêu chuẩn xanh còn khắt khe hơn. Doanh nghiệp Việt Nam, với đa số là quy mô nhỏ và siêu nhỏ (SMEs), đang gặp khó khăn trong việc:

• Đổi mới dây chuyền công nghệ sản xuất ít phát thải.
• Kiểm soát chuỗi cung ứng phức tạp (ví dụ: truy xuất nguồn gốc từng hộ nông dân).
• Kỹ năng quản trị và lưu trữ dữ liệu để phục vụ việc giải trình với cơ quan chức năng EU.

3. Áp lực chi phí tuân thủ

Việc xanh hóa không bao giờ là rẻ. Doanh nghiệp phải đầu tư lớn vào hệ thống quản lý môi trường, kiểm kê khí nhà kính và chuyển đổi nguyên liệu sạch. Tuy nhiên, một điểm đáng lưu ý là không phải tiêu chuẩn xanh nào cũng tốn tiền tỷ. Nhiều quy định chỉ yêu cầu sự thay đổi trong cách thức hành động và quản lý thông tin. Ngoài ra, các chính sách của EU luôn có lộ trình tham vấn công khai và triển khai từng bước, tạo ra một “khoảng thở” cho những doanh nghiệp biết tận dụng thời gian.

Cơ hội trong dài hạn: Phát triển bền vững trong tương lai

Dù thách thức là rất lớn, nhưng nếu nhìn ở góc độ tích cực, EGD chính là động lực để doanh nghiệp Việt Nam “thay máu” và nâng tầm vị thế:

1. Chiếm lĩnh thị phần xanh tại EU và các thị trường khó tính

Người tiêu dùng EU sẵn sàng trả giá cao hơn cho những sản phẩm có trách nhiệm với môi trường. Doanh nghiệp nào chuyển đổi sớm sẽ nghiễm nhiên sở hữu “tấm vé ưu tiên” để tiếp cận tệp khách hàng cao cấp này. Hơn nữa, các thị trường như Mỹ, Nhật Bản, Australia cũng đang đi theo lộ trình xanh của EU. Đáp ứng được EU nghĩa là bạn đã có “giấy thông hành” để đi khắp thế giới.

2. Tối ưu hóa hiệu suất và tiết giảm chi phí dài hạn

Sản xuất xanh thực chất là sản xuất hiệu quả. Bằng cách giảm tiêu thụ năng lượng, giảm rác thải và tối ưu hóa nguyên liệu, doanh nghiệp có thể tốn chi phí đầu tư ban đầu nhưng sẽ tiết kiệm đáng kể chi phí vận hành và rủi ro pháp lý trong tương lai.

3. Thúc đẩy tiến trình xanh hóa nội địa

Việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế sẽ tạo ra sức ép tích cực, buộc các ngành sản xuất trong nước phải nâng cấp. Điều này hoàn toàn phù hợp với chiến lược quốc gia của Việt Nam về tăng trưởng xanh và cam kết Net Zero vào năm 2050, giúp đất nước phát triển bền vững hơn trước các biến đổi cực đoan của khí hậu.

Thỏa thuận Xanh EU (EGD) mang đến một “cuộc chơi” mới đầy thử thách nhưng cũng đầy hứa hẹn. Đối với xuất khẩu Việt Nam, việc chuyển đổi xanh không còn là một lựa chọn mang tính hình thức mà là điều kiện sinh tồn. Những thách thức về nhận thức, công nghệ và chi phí là có thật, nhưng phần thưởng cho những người tiên phong chính là sự phát triển bền vững và khả năng bứt phá tại những thị trường giá trị cao nhất trên toàn cầu.

Nếu doanh nghiệp của bạn đang gặp vướng mắc trong việc thực thi các chính sách trong Thỏa thuận Xanh EU (EGD), vui lòng liên hệ với KNA CERT theo số Hotline: 0983.246.419 / 0981.222.786 hoặc Email: salesmanager@knacert.com để được hỗ trợ.