Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với những thách thức cấp bách về biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên, kinh tế tuần hoàn (KTTH) đã nổi lên như một mô hình phát triển không thể đảo ngược, định hình lại cách thức sản xuất và tiêu dùng trên toàn thế giới. Đối với Việt Nam, một nền kinh tế có độ mở cao và phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu, việc chuyển đổi sang mô hình KTTH không chỉ là một cơ hội để phát triển bền vững mà còn là điều kiện tiên quyết để hàng hóa Việt có thể tiếp cận và duy trì vị thế tại các thị trường quốc tế khó tính. Thực tế cho thấy, nếu không nhanh chóng thích nghi và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về tái chế, giảm phát thải và bảo vệ môi trường từ các thị trường quốc tế, hàng Việt sẽ đối mặt với nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tăng trưởng kinh tế.
Áp lực này được thể hiện rõ nét qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà Việt Nam là thành viên, như Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA) hay Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Những hiệp định này đều đã tích hợp các điều khoản quy định nghiêm ngặt về tiêu chuẩn tái chế và môi trường, buộc doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ “sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ” sang “sản xuất – tiêu dùng – tái tạo”.
Ông Phạm Hồng Điệp, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Shinec, người tiên phong phát triển Khu công nghiệp sinh thái Nam Cầu Kiền, Hải Phòng, nhấn mạnh rằng các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đã triển khai mạnh mẽ mô hình KTTH, và Việt Nam không thể nằm ngoài xu thế chung này. Theo ông, nếu doanh nghiệp Việt không đáp ứng được những tiêu chuẩn ấy, hàng hóa của chúng ta sẽ rất khó để cạnh tranh và xuất khẩu thành công. Điều này đòi hỏi một sự thay đổi sâu sắc từ nhận thức đến hành động, không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ mà phải coi KTTH là một chiến lược phát triển cốt lõi.
Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi này đang đối mặt với không ít thách thức, mà đáng kể nhất là những khoảng trống trong hành lang pháp lý và chính sách. Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, dù đã có hiệu lực, mới chỉ đề cập sơ lược đến KTTH. Tương tự, Nghị định 35/2022/NĐ-CP về KCN, khu kinh tế cũng chỉ mới nhắc đến KCN sinh thái mà chưa có những quy định đủ mạnh, thiếu tính đồng bộ với các luật quan trọng khác như Luật Quy hoạch hay Luật Đầu tư. Chính sự thiếu nhất quán này đã gây ra nhiều vướng mắc trong việc triển khai thực tế.
Ông Phạm Hồng Điệp dẫn chứng, nhiều KCN sinh thái đã được quốc tế công nhận đạt chuẩn toàn cầu như DEEP C và Nam Cầu Kiền, nhưng lại chưa được thừa nhận hoàn toàn trong nước do vướng mắc pháp lý và tư duy quản lý cũ. Ông kiến nghị Quốc hội và Chính phủ cần sớm ban hành Luật riêng hoặc Nghị định chuyên biệt về KTTH để tạo một hành lang pháp lý thống nhất, vững chắc, giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư và phát triển.
Bên cạnh rào cản pháp lý, chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ xanh và quy trình tái chế cũng là một trở ngại lớn đối với nhiều doanh nghiệp. Việc phải bỏ ra nguồn vốn không nhỏ để đổi mới công nghệ, xử lý chất thải, và áp dụng các quy trình tuần hoàn thường vượt quá khả năng của các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Thêm vào đó, nhận thức của thị trường về sản phẩm tái chế còn hạn chế cũng khiến mô hình kinh doanh tuần hoàn khó phát triển mạnh mẽ như kỳ vọng.
Mặc dù vậy, tiềm năng của KTTH là không thể phủ nhận. Giáo sư Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhận định rằng KTTH là con đường tất yếu để Việt Nam giảm phụ thuộc tài nguyên, cắt giảm phát thải, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và vật liệu, đồng thời mở ra các thị trường, việc làm và chuỗi giá trị mới mang tính bền vững. Điều này đòi hỏi một cơ chế tài chính xanh, ưu đãi thuế và hỗ trợ tiếp cận vốn hiệu quả hơn để khuyến khích doanh nghiệp.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, tiềm năng của KTTH cũng rất lớn. Ông Triệu Thanh Quang, Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững, chỉ ra rằng mỗi năm ngành trồng trọt tạo ra khoảng 95-98 triệu tấn phụ phẩm và phế thải nông nghiệp, trong đó rơm và trấu từ sản xuất lúa chiếm khoảng 52 triệu tấn. Đây là một nguồn tài nguyên dồi dào có thể chuyển hóa thành phân hữu cơ, năng lượng sinh học và vật liệu sinh khối. Tuy nhiên, hiện chỉ khoảng 50% lượng rơm rạ được tái sử dụng, phần còn lại bị đốt bỏ, gây lãng phí và phát thải khí nhà kính.
Các mô hình tái sử dụng phụ phẩm lúa gạo như sản xuất nấm rơm, ép viên sinh khối, hoặc ủ compost vi sinh đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc tạo thêm thu nhập cho nông dân và giảm chi phí đầu vào. Việc nâng tỷ lệ tái sử dụng rơm rạ và phụ phẩm cây trồng là cơ hội lớn để giảm phát thải, tăng giá trị nội dung và phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn, góp phần vào mục tiêu chung của KTTH.
Để KTTH thực sự lan tỏa và phát huy hiệu quả, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp then chốt. Đầu tiên, hoàn thiện thể chế và khung pháp lý là điều tối quan trọng, đảm bảo tính thống nhất từ Trung ương đến địa phương, đặc biệt là các tiêu chuẩn kỹ thuật về tái chế, tái sử dụng và thiết kế sản phẩm. Thứ hai, cần thúc đẩy đổi mới công nghệ và ứng dụng chuyển đổi số trong giám sát vòng đời vật liệu, từ đó minh bạch hóa dòng nguyên liệu và giảm thất thoát tài nguyên. Thứ ba, phát triển thị trường tín chỉ carbon và các cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh là yếu tố then chốt để thu hút nguồn lực. Bên cạnh đó, tăng cường vai trò của các tổ chức trung gian như trung tâm đổi mới sáng tạo xanh, mạng lưới doanh nghiệp tuần hoàn và các liên minh tái chế theo ngành hàng sẽ tạo ra môi trường thuận lợi cho sự hợp tác. Cuối cùng, không thể bỏ qua tầm quan trọng của truyền thông và giáo dục để thay đổi nhận thức, hành vi tiêu dùng, hình thành văn hóa tuần hoàn trong cộng đồng. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ từ các cấp, các ngành và toàn xã hội, Việt Nam mới có thể vượt qua thách thức, nắm bắt cơ hội từ KTTH để hàng hóa Việt vững vàng trên thị trường quốc tế.
Vui lòng liên hệ với KNA CERT theo số Hotline: 0983.246.419 hoặc Email: salesmanager@knacert.com nếu doanh nghiệp đang quan tâm tới các tiêu chuẩn tái chế (RCS, GRS, EN 15343,…) hoặc tiêu chuẩn môi trường (ISO 14001, ISO 14064, ISO 14067, CBAM, …).
Hỏi đáp
0 Bình luận